Felç sonrası evde bakım: ilk üç ayda neler yapılır?

Annenizi ya da babanızı inmeden (felçten) sonra hastaneden yeni çıkardıysanız, eve geldiğiniz ilk gün kafanızda bir sürü soru olur. Yatağı nereye koyacağız? Yemeği nasıl vereceğiz? Gece kalkıp düşerse ne yapacağız? Hastanede bunların çoğunu hemşireler hallediyordu, evde ise iş size kalıyor. Aşağıda ilk aylarda karşınıza çıkacak konuları sırayla anlattık. Her hastanın durumu farklıdır, bu yüzden son sözü her zaman onu takip eden doktor ve terapist söyler.

Hangi belirtide hemen 112'yi aramalısınız?

Bunu en başta bilin, çünkü inme geçirmiş birinde yeni bir inme de olabilir. Türk Nöroloji Derneği inmeyi tanımak için FAST adlı basit bir test öneriyor. Adı, belirtilerin İngilizce baş harflerinden geliyor:

• Yüz: Yüzün bir yanı sarkıyor mu, gülünce ağzı yamuk mu duruyor?
• Kol: İki kolunu kaldırıp havada tutabiliyor mu, yoksa biri aşağı mı düşüyor?
• Konuşma: Dili dolaşıyor mu, konuşması peltekleşti mi, konuşmakta zorlanıyor mu?
• Zaman: Bunlardan biri birden başladıysa vakit kaybetmeden 112'yi arayın.

Şu belirtiler de inmeye işaret edebilir:

• Vücudun bir yarısında ani uyuşma ya da güçsüzlük
• Bir ya da iki gözde bulanık görme ya da görme kaybı
• Baş dönmesi ve düşme
• Çok şiddetli baş ağrısı
• Kafa karışıklığı

Belirti birkaç dakikada geçse bile 112'yi arayın. Belirtinin başladığı ya da sizin fark ettiğiniz saati bir kâğıda yazın. Hastanedeki doktorlar tedaviye karar verirken bu saati soracak.

Eve dönmeden evde neleri değiştirmek gerekir?

Dengesi bozulan ya da bir bacağını sürüyen biri için ev artık eskisi kadar güvenli değil. Düşmeyi önlemek için hemen yapabilecekleriniz şunlar:

• Yerdeki gevşek kilimleri, yol üstündeki kabloları ve fazla eşyayı kaldırın.
• Küvete ya da duşa kaymayan paspas koyun. Banyoya tutunma barı, merdivene tırabzan taktırmayı düşünün.
• Ayakkabısı ya da terliği ayağına tam otursun, ayağından çıkmasın, tabanı kaymasın.
• Cep telefonu ya da bir çağrı zili hep yanında dursun.
• Eğilmek, uzanmak, bir şey kaldırmak gibi zorlandığı işleri tek başına yapmaya çalışmasın.

Yatağı mümkünse tuvalete yakın bir odaya alın. Gece kalkışlarında yürünen yol ne kadar kısa olursa o kadar iyi.

Hasta yatağa nasıl yatırılır, nasıl kaldırılır?

İnmeden sonra güçsüz kalan kolun omzu kolay incinir. Nedeni şu: kolun ağırlığı omzu aşağı çeker, kemiğin başı yuvasından uzaklaşır ve ağrı başlar. Bunu önlemek için:

• Hastayı ayağa kaldırırken de, yürürken de güçsüz kolundan çekmeyin. Sağlam tarafına geçip oradan destek olun.
• Sırtüstü yatarken güçsüz kolu bir yastığın üstüne koyun.
• Sağlam tarafına yan yattığında güçsüz omzu öne alın, kolu yastıkla destekleyin.
• Kolu oynatırken yavaş ve yumuşak davranın. Hareket ağrı yapmamalı. Ağrı varsa durun ve fizyoterapiste söyleyin.

Hangi yana ne kadar yatacağını ve yatakta nasıl oturtacağınızı fizyoterapist ya da hemşire gösterir. Taburcu günü gelmeden, gösterilen hareketi bir kez de siz yapın, onlar yanınızda dursun. Uzun süre yatan hastada yatak yarası riski de vardır. Cildi her gün kontrol edin. Bastırınca rengi geri gelmeyen bir leke görürseniz doktora ya da hemşireye söyleyin.

Yutma güçlüğü varsa yemek nasıl verilir?

İnmeden hemen sonra hastaların yaklaşık yarısında yutma sorunu olur. Yutma kasları iyi çalışmadığında yemek ya da su mideye gitmek yerine nefes borusuna ve akciğere kaçabilir. Bu da zatürreye (akciğer enfeksiyonuna) yol açabilir. Sorun her zaman dışarıdan belli olmaz, o yüzden şu işaretlere dikkat edin:

• Yerken ya da içerken öksürmek
• Yemekten sonra ıslak, hırıltılı ya da boğuk çıkan ses
• Ağızdan salya akması, yutkunduktan sonra ağızda yemek kalması
• Çiğnemekte zorlanmak, bir lokmayı çok uzun sürede yutmak
• Yemekten sonra nefes darlığı

Yemeğin kıvamını, suyun ne kadar koyulaştırılacağını ve yemekte nasıl oturacağını aile belirlemez. Bunu yutmayı değerlendiren dil ve konuşma terapisti ya da doktor söyler. Size yazılı bir liste verdilerse buzdolabının kapağına asın, bakıcı da her öğünde ona baksın. Evde bu işaretlerden birini yeni fark ederseniz aynı gün doktora haber verin.

Fizik tedavi hareketlerinde bakıcı ne yapar?

Eve dönen inme hastasının iyileşme planında fizyoterapi ile konuşma, yutma ve görme egzersizleri yer alır. Bu hareketleri fizyoterapist ya da terapist verir. Evde ise hastanın yanında çoğu zaman bir aile üyesi ya da bakıcı olur.

Bakıcının buradaki işi listeyi hatırlatmak ve hastanın hareketleri güvenle yapmasına yardım etmek. Hasta egzersiz yaparken düşmesin diye yanında durur, yorulunca dinlenmesine fırsat verir. Kendi bildiği bir hareketi programa eklemez, tekrar sayısını kafasına göre artırmaz. Hasta hareket sırasında ağrıdan yakınırsa ya da bir önceki güne göre belirgin biçimde zorlanıyorsa bunu size ve terapiste söyler.

Kontrole giderken hareketleri bir kez de terapistin önünde yaptırın. Doğru yapılıp yapılmadığını ancak o söyleyebilir.

Ruh hali değişirse ne yapmalı?

Öfke, hayal kırıklığı, kaygı ve depresyon inmeden sonra sık görülür. Bunun bir kısmı hastanın başına geleni kabullenmeye çalışmasından, bir kısmı da inmenin beynin duyguları yöneten kısmını etkilemesinden kaynaklanır. Bazı hastalar sebepsiz yere ağlar ya da güler. Hasta çabuk yorulur, yorgunken de morali daha çok bozulur.

Hastayı "toparlan artık" diye sıkıştırmayın. İyileşmeyi aceleye getirmeyin, bugüne kadar neleri yeniden yapabildiğine birlikte bakın. Duygularını anlatmak isterse dinleyin. Bu hal geçmiyorsa ya da ağırlaşıyorsa aile hekimine ya da hastayı takip eden doktora söyleyin.

Hastaya bakan aile nasıl dayanır?

İnme geçirmiş birine bakmak yorucudur, bakan kişi zamanla kendini yalnız hissedebilir. Bakan kişide de kaygı ve depresyon görülebilir, yardım istemekten çekinmeyin. İlk haftalarda herkes koşturur, sonra yorgunluk birikir. Her gece iki kez kalkan biri bir süre sonra ne işinde ne evde dikkatini toplayabilir.

Kardeşler arasında bir nöbet listesi yapın, en azından geceleri bölüşün. Hasta gün içinde saatlerce yalnız kalıyorsa bir hasta bakıcısı düşünebilirsiniz. Hasta geceleri de kalkıyorsa ya da gece verilmesi gereken bir ilacı varsa evde yatılı bakıcı daha uygun olur.

Kontrol randevusuna giderken neleri not almalısınız?

Doktorun karşısında birkaç dakikanız olur ve o an aklınıza gelenler genelde eksik kalır. Randevudan önceki günlerde kısa notlar tutun, bakıcı varsa o da yazsın:

• Evde düştü mü ya da düşecek gibi oldu mu, ne zaman?
• Yemekte öksürük, boğulma ya da kilo kaybı var mı?
• Hareketleri yapabiliyor mu, hangisinde zorlanıyor?
• Uykusu nasıl, ağlama ya da öfke nöbetleri oluyor mu?
• Atlanan bir ilaç oldu mu, ilaçtan sonra yeni bir şikâyet başladı mı?
• Ciltte kızaran ya da açılan bir yer var mı?

Bu listeyi telefonunuzda tutabilirsiniz. Doktorun sorusuna "galiba" diye değil, tarih vererek cevap verdiğinizde onun da işi kolaylaşır.

Bakıcı neleri yapar, neleri yapmaz?

Bakıcıyı çağırmadan önce sınırı bilirseniz sonradan hayal kırıklığı yaşamazsınız. Felçli bir hastanın evinde iş bölümü kabaca şöyledir:

Nehir Bakıcı Hizmetleri'nin yerleştirdiği bakıcılar iğne, serum ya da pansuman yapmaz. Hastanın böyle bir bakıma ihtiyacı varsa bunu ilk görüşmede konuşuyoruz. Bu işler için evde sağlık hizmeti ya da hastayı takip eden hekim devreye girer. Önerdiğimiz bakıcıların hepsi bu işi en az iki yıl yapmış kişilerdir. Daha önce yanında çalıştıkları aileleri arayıp soruyor, kimliklerini de doğruluyoruz. Durumu konuşmak isterseniz bize ulaşın, ilk görüşme ücretsiz.

Kaynaklar

• Türk Nöroloji Derneği — Dünya İnme Günü bilgi broşürü (FAST testi)
• Türk Nöroloji Derneği — 2018 Dünya İnme Günü basın açıklaması: İnme şüphesi varsa 112 aranmalı
• NHS — Stroke: symptoms
• NHS — Stroke: recovery
• NHS — Falls: prevention
• NHS Fife — How to look after your arm following a stroke
• West Hertfordshire Teaching Hospitals NHS Trust — Swallowing difficulties after a stroke
• NHS — Dysphagia (swallowing problems)
• Gloucestershire Hospitals NHS Foundation Trust — Emotional changes after a stroke
• NHS — Pressure ulcers (pressure sores)